Chụp PET/CT là gì?
PET/CT (Positron Emission Tomography and Computed Tomography) là kỹ thuật kết hợp giữa PET (thu nhận hình ảnh chức năng ở mức phân tử) và CT (thu nhận hình ảnh giải phẫu thông qua kết hợp phần mềm vi tính và tia X) tạo ra hình ảnh của cơ quan, tổ chức trong cơ thể. Thông qua đó, các Bác sỹ có thể phát hiện các tổn thương bất thường trong cơ thể người bệnh (ung thư, viêm …) ở cấp độ tế bào, từ đó có thái độ xử trí, tư vấn phù hợp cho người bệnh. Hiện nay, chụp PET/CT để sàng lọc, phát hiện sớm các khối u, theo dõi quá trình điều trị các loại ung thư trong cơ thể mang lại hiệu quả cao.
Nguyên lý hoạt động của hệ thống PET/CT là đưa vào tĩnh mạch người bệnh một chất phóng xạ (hiện nay loại chất thường được sử dụng là FDG, một loại chất có cấu trúc giống với phân tử đường glucose), hoạt chất này sẽ xuất hiện ở những nơi có tốc độ chuyển hoá cao (đó là các tổ chức có quá trình chuyển hoá tế bào diễn ra mạnh mẽ, cần nhiều glucose để chuyển hoá) như các khối u, ung thư hoặc vị trí tổ chức đang có quá trình viêm. Quá trình chuyển hoá của hoạt chất này được buồng thu tín hiệu của máy PET/CT ghi nhận lại và tái tạo thành hình ảnh. Thông qua định vị và định lượng hợp chất này, các chuyên gia dễ dàng tìm được các ổ viêm hoặc những tế bào ung thư nằm ở các cơ quan, tổ chức trong cơ thể, kể cả những nơi khó phát hiện nhất.
Công nghệ chẩn đoán sử dụng PET/CT đã xuất hiện trên thế giới từ những năm đầu của thế kỷ 20, đến năm 2009, PET/CT đã có mặt tại Việt Nam. Bệnh viện đa khoa Hoà Bình, thành phố Hải Dương là một trong số ít Bệnh viện tư nhân khu vực phía Bắc đầu tư hệ thống chụp PET/CT nhằm nâng cao công tác chăm sóc sức khẻo người dân tại Hải Dương và các tỉnh lân cận, nhất là để sàng lọc, phát hiện sớm ung thư và theo dõi diễn biến trong quá trình điều trị ung thư cho Bệnh nhân.
Tại sao phải thực hiện chụp PET/CT?
Hiện nay, kỹ thuật chụp PET/CT đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi. Chụp PET/CT có ưu điểm lớn trong việc giúp phát hiện, chẩn đoán và điều trị các bệnh lý ung thư, mang đến cơ hội sống cao hơn cho người bệnh. PET/CT được ứng dụng hiệu quả ở các chuyên khoa sâu như:
– Ứng dụng PET/CT trong ung bướu: Tế bào sống muốn hoạt động được phải cần các quá trình chuyển hoá tạo năng lượng. Trong đó, chuyển hoá đường glucose là một chuyển hoá chính, quan trọng nhất . Điều này cũng đúng ở tế bào ung thư. Tuy nhiên, ở tế bào ung thư, tốc độ phát triển cực nhanh, quá trình chuyển hoá glucose diễn ra mạnh mẽ gấp nhiều lần tế bào bình thường, do đó nhu cầu glucose cao hơn nhiều lần so với các tế bào bình thường trong cơ thể. Vì vậy, việc đưa chất phóng xạ 18F-FDG (18-fluorodeoxyglucose) một chất có cấu trúc giống glucose vào cơ thể, sẽ nhạy với các tế bào ung thư này, các phân tử FDG sẽ tập trung tại các tế bào ung thư và khi chụp PET/CT sẽ phát hiện ra chúng. Từ đó cho phép Bác sĩ biết tế bào ung thư đang ở đâu, để chuẩn bị kế hoạch điều trị. Chụp PET/CT vừa có thể phát hiện được khối u nguyên phát, nơi khởi điểm của khối ung thư, vừa phát hiện sự di căn của khối u này đến các cơ quan khác. Giúp chúng ta trả lời các câu hỏi:
+ Khối u là lành tính hay ác tính?
+ Nguồn gốc khối u xuất phát từ đâu?
+ Khối ung thư đã di căn đến những cơ quan, bộ phận nào rồi?
+ Hiệu quả sau các đợt điều trị ung thư như thế nào? Đã khỏi hoàn toàn hay chưa, có tái phát tại chỗ hay đã di căn toàn thân?
– Ứng dụng PET/CT cho bệnh lý tim mạch: Ngoài ứng dụng thế mạnh trong các bệnh lý ung thư, ngày nay việc PET/CT còn ứng dụng tốt trong các bệnh lý tim mạch, nhất là thiếu máu cơ tim, giúp bác sĩ có kế hoạch điều trị sớm hơn, dự phòng tốt hơn.
Một số ứng dụng của chụp PET/CT trong bệnh lý hệ tim mạch bao gồm:
+ Xác định vùng cơ tim bị thiếu máu, vùng cơ tim đã chết
+ Giúp tiên lượng sớm nguy cơ nhồi máu cơ tim cũng như khả năng can thiệp bằng phẫu thuật, đặt stent,…
+ Đánh giá quá trình chuyển hóa mô cơ tim
– Ứng dụng PET/CT cho bệnh lý thần kinh: PET/CT có thể ứng dụng để đánh giá hệ thống mạch máu cũng như khả năng cung cấp oxy đến nhu mô não, nhằm chẩn đoán một số nhóm bệnh lý thần kinh như đột quỵ, sa sút trí tuệ, rối loạn trí nhớ, co giật, hay khối u trong não…hoặc dùng dopamine trong chẩn đoán bệnh Parkinson qua hệ thống PET/CT…
Nên chụp PET/CT trong những trường hợp nào?
Hiện nay, PET/CT được chỉ định trong một số tình huống sau:
+ Phát hiện, sàng lọc ung thư sớm ở tất cả các cơ quan, bộ phận trong cơ thể
+ Khi cần chẩn đoán chính xác tình trạng khối ung thư nguyên phát, nếu các phương tiện khác không thể cho câu trả lời phù hợp
+ Theo dõi quá trình điều trị ung thư của bệnh nhân, đánh giá đáp ứng với điều trị.
+ Khi cần đánh giá tình trạng di căn xa của khối ung thư
+ Khi cần khảo sát sớm bệnh lý mạch vành mạn tính, gây thiếu máu cơ tim.
+ Khảo sát tình trạng thiếu oxy não, các khối u ở não..
Những lợi ích và các lưu ý khi thực hiện chụp PET/CT
Bất cứ phương pháp chẩn đoán nào cũng có những lợi ích và những lưu ý cần thiết để chúng ta biết và cân nhắc khi thực hiện kỹ thuật.
Những lợi ích khi chụp PET/CT
+ Vừa đánh giá về mặt cấu trúc, vừa đánh giá về mặt chức năng của cơ quan trong cơ thể.
+ Chụp PET/ CT mang lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân khi lên kế hoạch điều trị ung thư, nhất là giúp cân nhắc trước khi điều trị phẫu thuật hoặc các can thiệp sau chụp, làm tối ưu hoá chi phí điều trị.
+ Phân biệt được khối u là lành hay ác tính với độ tin cậy rất cao
+ Đánh giá được gần như tối ưu về khả năng xâm lấn, di căn.
+ Đánh giá được giai đoạn bệnh lý ung thư, giúp cân nhắc phương pháp điều trị.
+ Khảo sát được tình trạng tái phát, đáp ứng điều trị của bệnh lý ung bướu, tim mạch và thần kinh,…
+ Chẩn đoán sớm bệnh lý thiếu máu hệ tim mạch
Những lưu ý cần thiết khi chụp PET/CT
+ Nguy cơ nhiễm xạ: Khi chụp PET/CT Bệnh nhân có nguy cơ tiếp xúc với hai nguồn nhiễm xạ đó là nhiễm xạ từ chất phóng xạ 18F-FDG và tia X từ máy chụp CT. Tuy nhiên, phơi nhiễm với chất phóng xạ 18F-FDG tiêm vào cơ thể rất nhỏ, không đủ để cơ thể bị nhiễm xạ và thời gian bán huỷ của chất này là 2 giờ nên khi chụp xong, nằm nghỉ ngơi trước khi ra về là chất này cơ bản đã thải hết khỏi cơ thể, không bị phát tán và ảnh hưởng ra môi trường. Liều tia X khi chụp PET/CT tương đương với chụp CT thông thường và nằm trong giới hạn an toàn cho người bệnh. Lượng tia này sẽ thanh lọc dần và không gây tác dụng xấu.
+ Đối với người bệnh bị tiểu đường: Việc tăng đường huyết của người bệnh sẽ ảnh hưởng đến kết quả chụp PET/CT. Người bệnh nên được kiểm soát tốt đường huyết trước khi chụp.
+ Cảm giác khó chịu cho người bệnh khi ở trong không gian hẹp: Quá trình thực hiện cần nằm trong buồng kín khá lâu, nên có thể mang lại cảm giác khó chịu cho người bệnh.
Quy trình chụp PET/CT như thế nào?
Chuẩn bị trước khi chụp PE/CT
Sau khi được tư vấn và được chỉ định thực hiện chụp PET/CT, người bệnh cần lưu ý một số điều như sau:
- Trước khi chụp 4 giờ, người bệnh cần nhịn ăn.
- Có thể dùng nước uống trước khi thực hiện 2 giờ đồng hồ. Nên sử dụng loại nước không màu không có hương vị, tốt nhất là nước lọc. Nên uống nhiều nước, khoảng tầm 0.5-1 lít nước trước khi chụp.
- Các thuốc kê theo toa bác sĩ có thể dùng bình thường. Tuy nhiên bệnh nhân tiểu đường đã và đang dùng Metformin thì cần tham khảo ý kiến bác sĩ, vì bạn có thể phải ngừng thuốc trong vòng 48 giờ trước khi thực hiện PET/CT.
Chuẩn bị người bệnh trước khi chụp PET/CT là rất quan trọng
- Chọn loại quần áo rộng thoáng, không có dây kéo hoặc kim loại. Bạn có thể sẽ được yêu cầu dùng đồ của bệnh viện trong trường hợp cần thiết.
- Kim loại là một trong những vật gây nhiễu ảnh và sai lệch kết quả, vì thế những vật dụng như tư trang, điện thoại, vật dụng cá nhân để ở ngoài phòng chụp hoặc ở nhà. Bạn có thể đeo máy trợ thính, răng giả… và thiết bị y khoa. Tuy nhiên nên thông báo trước với bác sĩ để mang lại kết quả tối ưu nhất.
- Hãy để lịch trình của mình thoải mái, vì một buổi chụp PET/CT có thể kéo dài từ 40-60 phút.
Một số tình huống mà bạn cần trao đổi với bác sĩ trước khi thực hiện chụp CT PET
- Bạn đang có thai, nghi ngờ có thai hoặc đang cho con bú
- Khi bạn đang điều trị bệnh lý đái tháo đường
- Một số thuốc bạn đang dùng
- Tình trạng dị ứng với thuốc, thực phẩm, phấn hoa,… nhất là tình trạng dị ứng với thuốc cản quang hay một số loại di ứng khác mà trước đó bạn đã gặp phải
Bệnh nhân nghỉ ngơi để thuốc phân bố đều trong cơ thể
Thực hiện chụp PET/CT
Trước khi bắt đầu chụp, bác sĩ sẽ yêu cầu người bệnh nghỉ ngơi, đánh giá lại một số tiền căn được lưu ý phía trên, sau đó sẽ tiến hành tiêm chất phóng xạ vào tĩnh mạch ở tay.
Tùy vào mỗi người bệnh mà lượng thuốc tiêm vào cần khoảng 45-60 phút để khuếch tán khắp nơi trong cơ thể và cũng là thời gian cần thiết để các tế bào hấp thu dược chất phóng xạ. Trong khoảng thời gian này, người bệnh cần nằm nghỉ ngơi yên tĩnh, tránh cử động hay trò chuyện.
Trong một số tình huống cần thiết, bác sĩ sẽ yêu cầu bạn uống dung dịch cản quang. Việc này giúp phân biệt đường tiêu hóa với những cấu trúc khác. Tuy nhiên đây không phải là một bước thường hay thực hiện.
Sau khoảng thời gian chờ thuốc hấp thu, bạn sẽ được đưa vào buồng PET/CT scanner để bắt đầu chụp. Thời gian chụp trong buồng máy dao động khoảng từ 20-30 phút tùy thuộc vào mục tiêu cần đánh giá của bác sĩ là một cơ quan hay toàn thân.
Đối với nhóm bệnh lý tim mạch, thời gian thực hiện có thể sẽ dài hơn từ 2-3 giờ đồng hồ. Vì người bệnh cần chụp PET/CT hai lần trước và sau khi can thiệp nhằm khảo sát vùng cơ tim bị thiếu máu trước và sau khi điều trị.
Quy trình thực hiện chụp PET/CT an toàn nhưng không quá phức tạp
Các lưu ý sau khi chụp PET/CT là gì?
Nếu như không có thêm yêu cầu nào khác, người bệnh hoàn toàn có thể về và sinh hoạt bình thường sau khi thực hiện chụp PET.
Một lượng rất nhỏ chất phóng xạ còn tồn đọng trong cơ thể người bệnh, và sẽ được lọc qua nước tiểu và phân. Do vậy bạn cần lưu ý phải uống thật nhiều nước sau khi chụp để cơ thể mau thanh lọc lượng chất phóng xạ đã tiêm.
Câu hỏi thường gặp về chụp PET/CT
Sự khác biệt giữa chụp PET/CT và chụp CT?
PET/CT và chụp cắt lớp vi tính về cấu tạo và máy móc có phần giống nhau, cũng bao gồm một buồng chụp, máy phát và thu nhận tia X. Tuy nhiên kỹ thuật chụp thì khác nhau. PET/CT tương đương với 2 kỹ thuật vừa chụp CT vừa kèm theo có dùng chất phóng xạ phóng xạ phát tia positron (Positron Emission Tomography) để xác định vị trí.
Về mặt chức năng, kỹ thuật CT chỉ cho bác sĩ thấy về mặt cấu trúc các cơ quan trong cơ thể, qua đó cũng có thể quan sát được khối u khi chúng ở một kích thước nhất định. Trái lại PET/CT có thể thấy những khối u ở kích thước nhỏ hơn, các nốt di căn xa mà kỹ thuật CT không phát hiện. Đồng thời việc định lượng mật độ của chất phóng xạ còn cho phép gợi ý một khối u là lành hay ác.
Chụp PET/CT có hại không?
Một số nguy cơ khi thực hiện PET/CT scan bao gồm:
- Phơi nhiễm phóng xạ: các nghiên cứu trong nhiều năm đổ lại đây đều kết luận rằng, hàm lượng phóng xạ còn tồn dư trong người sau khi người bệnh thực hiện chụp CT hay PET/CT không gây ra bất lợi cho sức khỏe. Nói riêng với PET, lượng chỉ điểm phóng xạ còn tồn dư rất nhỏ và thường được thanh thải trong vòng vài ngày sau chụp, nên cũng không phải là vấn đề lo ngại với người bệnh.
- Dị ứng: Bất kỳ một chế phẩm hay thực phẩm nào cũng có thể gây dị ứng, chất phóng xạ cũng có thể gây ra tác dụng như vậy. Tuy nhiên số ca ghi nhận có dị ứng với chỉ điểm phóng xạ (FDG) cực kỳ hiếm.
Chụp PET/CT có phải cách ly không?
Do lượng phóng xạ còn tồn dư trong cơ thể người bệnh không cao, và hoàn toàn được thanh thải sau một vài ngày. Nên người bệnh không cần phải cách ly sau khi chụp PET/CT.
Khi nào có kết quả chụp PET/CT?
Thông thường kết quả chụp PET/CT sẽ có trong vòng 2-5 ngày sau khi chụp. Bác sĩ sẽ có lịch hẹn tái khám cho người bệnh vào ngày nhận kết quả, để có thể thảo luận về những phương án điều trị tiếp theo.
